Üye Girişi Şifremi Unuttum Üye Ol Foto Galerisi Video Galerisi İletişim

GY - GK Notları


Eğitim Bilimleri


ÖABT (Alan Bilgisi)


KPSS A Lisans


Diğer Notlar


İslamiyet’in Kabulü ve Türklerde Eğitim

9 Mart 2019

İslamiyet’in Kabulü ile Türklerde Eğitim

Bilhassa Emeviler döneminde İslam dini Arap yarımdasının dışına taşarak Suriye, İran ve Maverâünnehir’e kadar ulaşmıştır. Bu dönemde Seyhun ve Ceyhun havzasında yaşayan Türkler’de Müslüman Araplar ile karşı karşıya gelmiştir. Bu arada Emevi hanedanın yerine geçen Abbasiler döneminde Çin orduları Karlukların yaşadığı topraklara girmiştir. Karluklar Abbasi valisi Ebû Müslimden yardım istemişlerdir. Bu istek üzerine bölgeye yönelen Araplar ile Çinliler 751 yılında Talas yakınlarında savaşmışlardır. Bu mücadele sonrası Çin ordusu ağır bir yenilgi almıştır. Emeviler döneminde başlayan Türk-Arap yakınlaşması bu savaş sonrası daha sıcak ilişkilere bırakmıştır. Emevilere na zaran daha ılıman bir politika takip eden Abbasiler döneminde, İslam dini Türkler arasında yayılmaya başlamıştır3. Onuncu yüzyıla gelindiği zaman baş ta Karluk, Yağma ve Çiğil boyları olamak üzere birçok Türk boy ve kabilesi İslam dinini kabul etmeye başlamıştır. Bu yüzılda başlayan İslam’ın Türkler arasında yayılması ile İslam kültür ve medeniyeti zamanla Türk - İslam kültür ve medeniyeti şeklinde kendini ortaya koymuştur. Türklerin yaşamının her alanına etki eden İslam dini eğitim alanında da etkisini göstermiştir.

Eğitimin en önemli yapı taşlarından olan bilim, sanat ve edebiyat alanında birçok yeni gelişme, Türklerin sağlamış olduğu huzur ortamısayesinde hızla yayılma imkanı bulmuştur.

 

Karahanlılarda Eğitim (840-1212)

Uygurların tarih sahnesinden çekilmesinden sonra onun yerine kurulan Karahanlılar döneminde Trükler kitleler halinde İslam dinine geçmeye başla dılar. Bilhassa Satuk Buğra Han’ın Müslüman olarak Abdülkerim adını alma sından sonra bu süreç daha da hızlandı. Karahanlılar dönenminde eğitim, Türk-İslam kültürünün etkisi ile gelişmiştir. Bu dönemde açılmaya başlayan medreseler, Osmanlıların yıkılışına kadar yaklaşık bin yıl Türk ve İslam coğ rafyasında en önemli eğitim kurumları olarak varlığını sürdürmüştür. Kara hanlılar döneminde gelecek kuşaklara ışık tutacak birçok bilim adamı yetiş miştir. Bunların yazdığı eserler yüzlerce yıl hem Batı’da hem de Doğu’da te mel başvuru eserleri arasında yerini almıştır. Bu bilim adamlarının yetişmesi ve eserlerini vermelerinde Karahanlı hükümdarları ve devlet adamlarının bi lim adamları ve bilimsel faaliyetleri desteklemelerinin büyük payı vardır.

Karahanlı Dönemi Eğitim Kurumları

Karahanlılar dönemindeki eğitim kurumlarını örgün ve yaygın eğitim kurumları olarak iki gruba ayırabiliriz. Karahanlılar kendilerinden sonra kurulan Türk-İslam devletlerine örnek oldukları için bu dönemde orataya çıkan eğitim kurumlarını ayrıntılı olarak ele alacağız. Karahanlıların bu kurumlara katkılarını izah etmeye çalışacağız. Daha sonraki devletler döneminde ise bu kurumlar ile ilgili yenilikleri ve değişiklikleri belrirtmekle yetineceğiz. Eğer yeni bir eğitim kurumu ihdas edildi ise onu ilk oataya çıkaran devlet döneminde yine ayrıntılı şekilde ele almaya çalışacağız.

Örgün eğitim kurumları medreseler ve her mahallede olan mekteplerdir. Yaygın eğitim kurumları ise rıbat(hankah), cami, mescit, kütüphane, tekke ve zaviyeler şeklinde sıralayabilriz.

Örgün Eğitim Kurumları:

Mektepler: Okuma yazma başta olmak üzere temel bazı dini bilgilerin öğretildiği eğitim kurumlarıdır. Genelde bir caminin yanında yapılan bu kurumlara 6-7 yaşına gelen çocuklar alınırdı. Buraya devam eden çocukar 4-5 yıl kadar burada okuma yazma başta olmak üzere temel dini bilgileri ve bazı pozitif bilgileri öğrenirlerdi. Buradan sonra ilmini geliştirmek isteyenler medreselere devam ederdi.

Medresler: Türk ve İslam dünyasında ilköğretimden yükseköğretime kadar olan eğitim öğretim faaliyetlerinin yapıldığı eğitim öğretim kurumlarının genel adıdır. Türk devletlerindeki ilk örnekleri Karahanlılar dönemine aittir. Daha sonraki dönemlerde gelişerek ve daha da kurumsal hale gelerek varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Karahanlılar döneminde ülkenin büyük şehirlerinde medreseler açılmıştır. Burada eğitim ve öğretim faaliyetleri vakıflar aracılığı ile sürdürülmüştür.

Yaygın Eğitim Kurumları:

Rıbat(Hangah-Kervansaray): Karahanlılar döneminde sınır güvenliğini sağlamak amacı ile kurulan bu yapılar zamanla mescit, medrese, aşhane, derslik, hamam gibi çeşitli müştemilatlar ile donatılmışlardır. Karahanlılar döneminde sayıları onbinleri bulmuştur. Bu yapılar daha sonra gelen Türk-İslam devletle rindeki eğitim kurumlarına da örnek olmuştur. Burada öğrenciler ve eğtim almak isteyen kimselere destek verilmiştir. Karahanlılar dönemi için Ribatı melik, Daya Hatun Kervansarayı ve Akçakale Kervansarayı bu yapılara örnektir.

Cami ve Mescit: Cami ve mescitler sadece ibadet etmek için yapılan yapılar değildir. Bu yapılar şehir ile bütünleşmiş ve şehre kimlik verecek şekilde planlanmışlardır. Aynı zamanda camiler, Müslümanların günlük bir araya geldikleri şehrin ve toplumun sorunları ile ilgili görüşlerini dile getirdikleri mekânlardır. Camilerde çocuklara ve yetişkinlere her gün ikindi namazı öncesi ve sonrası, cuma ve bayram namazlarında vaazlar verilerek toplumun aydınlanması sağlanmıştır. Vaazlar sadece dini konularla sınırlı olmayıp toplu mu ilgilendiren her konuyu içerisine almaktaydı.

Tekke ve Zaviyeler: Yukarıda saymış olduğumuz eserlerin dışında tekke ve zaviyelerdelerde önemli eğitim kurumları arasındadır. İslamiyet’in Anadolu, Balkanlar ve diğer alanlarda yayılmasında çok büyük bir önemi olan zaviye ve tekkelerin izlerini her yerde görmek mümkündür. Tekke ve zaviyeler herhan gi bir tarikata mensup dervişlerin, bir yerleşim yeri veya yol üzerinde gelip geçenlerin yeme ve içme ihtiyaçlarını sağlamak amacı ile yapmış oldukları hayır binalarıdır. Zâviyeler yeni feth edilen yerlerin İslamlaşmasında önemli görev ve sorumluluk üstlenmişlerdir.

Kütüphane: Kitap ve kütüphane Türk-İslam kültürünün en önemli eğitim unsurları arasındadır. Karahanlılar döneminde de birçok kütüphane kurulmuştur. Bunlar bir cami veya eğitim kurumunun içerisinde olduğu gibi ayrı yapılar halinde de yapılmışlardır.

Karahanlılar Dönemi Türk Eğitimine Katkı Sağlayanlar

Farabi(870-950)

Muallim-i Sani olarak da bilinen Farabi, Türkistan’da bulunan Farab kasa basında 870’li yıllarda dünyaya gelmiştir. Türk ve İslam coğrafyasında gezerek ilmini tekamül etmiştir. Yüzün üzerinde eser bırakmıştır. Bu eserlerinde Türk eğitim sistemi hakkında önemli görüşler ortaya koyar.

Farabi’nin Eğitim Görüşleri:

  • Eğitim’de bireyin önemi üzerinde duran Farabi, eğitimin amacının bireyi mutluluğa ulaştırmak olduğunu ifade eder.
  • Ona göre aile reisi ailenin eğitiminden sorumludur. Toplumun temel taşı olan çocuklar ve gençler bir eğitimci tarafından eğitilmelidir. Milletin eğitilmesinde devlet başkanına da büyük görev ve sorumluluklar düşmektdir. Farabi’nin eğitim görüşü geleneksel Türk eğitim anlayışı ile uyuşmaktadır. Çünkü dönemin siyasetname türü eserlerinde, devlet başkanının topluma karşı görev ve sorumlulukları vardır. Bunlardan birisi de toplumun çağın gereklerine göre yetiştirilmesidir.
  • Öğretmen öğretimde ilk önce kolaydan başlamalıdır. Daha sonra diğer konuya geçmelidir. Bir konu öğretilmeden diğerine geçilmemelidir.
  • Çocuğun disiplini konusunda da görüşler bildiren Farabi, orta yolun tercih edilmesini tavsiye eder.

İbn-i Sina(980-1037)

Buhara yakınlarında Afşana köyünde dünyaya gelen İbn-i Sina, başta tıp olmak üzere Türk eğitiminine yüzlerce kitap ile katkı sağlamıştır. İbn-i Sina’nın en önemli yönlerinden birisi de Türk eğitimine yaptığı katkılardır. İbn-i Sina günümüzden bin yıl önce çocuk eğitimi konusunda modern eğitimin tespitlerini ortaya koymuştur.

İbn-i Sina’nın Eğitim Görüşleri:

  • İbn-i Sina eğitimin insanın yeteneklerini ortaya çıkarılması olarak tanımlar.
  • Modern ve kalkınmış toplumların vazgeçilmezlerinden olan zorunlu eğitimi İbn-i Sina günümüzden(2014) yaklaşık bin yıl önce ortaya koymuştur. Ona göre altı yaşına gelen çocuk okula gönderilmeli ve on dört yaşına kadar eğitilmelidir.
  • İbn-i Sina öğretmenin yumuşak huylu olmasının çocuk üzerinde olumlu izlenimler bırakacağını dile getirir. Çocuklar bir arda ve toplu şekilde eğitilmelidir. Böylelikle İbn-i Sina sosyalleşmenin okulda başlayacağı konusunda da görüşlerini bin yıl önce ortaya koymuştur.

İbn-i Sina’ya Göre Eğitim Türleri:

Zihni Öğretim:

Sınai Öğretim:

Telkini Öğretim:

Tedibi Öğretim:

Taklidi Öğretim:

Tenbihi Öğretim:

Kaşgarlı Mahmud(1008-1105)

Kaşgarlı Mahmud yaklaşık olarak 1008 yıllarında Kaşgar’da dünyaya gelmiştir. Karahanlı soyundan Hüseyin Çağrı Tegin’in oğludur. Kaşgarlı Mahmud meşhur Dîvânü Lügati’t-Türk isimli eserini Türk illerini onbeş yıl gezerek oluşturmuştur. Bu eser aynı zamanda Türkçenin ilk sözlük ve dilbilgisi kitabıdır. Kaşgarlı eserini 1072 yılında Bağdat’da yazmaya başlamıştır. Eserine 1077 yılında son şeklini vererek Abbasi halifesinin oğlu Ebu’l Kasım Abdullah’a sunmuştur.

Kaşgarlı 1080 yılında ata yurdu Kaşgar’a döner ve burada Mahmudiye Medresesinde müderrisliğe başlar. Vefatına kadar burada binlerce öğrenci yetiştirir. 2008 yılı Kaşgarlı Mahmud’un doğumunun bininci yılı münasebeti ile Kaşgarlı Mahmud yılı ilan edilmiştir.

Kaşgarlı’ya Göre Eğtim:

Kaşgarlı eserinde çocuk yetiştirilmesi ile ilgili bilgiler verir. Aynı zamanda onun eserinden, eski Türklerin oynadıkları çocuk oyunları hakkında da bilgi sahibi olmaktayız.

Kaşgarlı’nın Eğitim Metodu:

Kaşgarlı Mahmud hazırlamış olduğu eserinde özelikle dil öğretimi konu sunda bazı ipuçları verir.

  • Dil öğretiminde metin çözümle üzerinde durur.
  • Kurallların örnekler ile desteklenmesinin önemini urgular.

 

Yusuf Has Hacip (1017?-1077)

Türk eğitimi üzerine paha biçilmez görüşleri olan Yusuf Has Hacip yaklaşık 1017 yıllarında Karahanlı şehirlerinden Balasagun’da dünyaya gelmiştir. Kutadgu Bilig isimli eseri eğitim üzerine görüşlerde içermektedir. Eser 1070 yılında Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han (Ebû Ali Hasan bin Süleyman Arslan)'a sunulmuştur.

 

Eğitim kitabı olmanın yanısıra siyasetnâme ve nasihatnâme özelliği de taşıyan Kutadgu Bilig, Karahanlılar döneminin ilmi ve eğitim yönü hakında da önemli bilgiler vermektedir. Eser, 4 ana unsur ve bu 4 unsuru temsil eden sembolik şahsiyetler üzerine kurulmuştur.

Şahsiyet

Meslek / Görev

Temsil / Sembol

Kün-Togdı

Hükümdar

Adalet

Ay-Toldı

Vezir

Mutluluk (Bilgeliği Temsil)

Ögdülmiş

Vezirin Oğlu

Akıl (ya da bilgi)

Odgurmış

Bilge Kişi (Vezirin Akrabası)

Akıbet (Yaşamın Sonu)

 

Ahmet Yesevi(1093-1166)

Ahmet Yesevi Karahanlıların önemli şehirlerinden birisi olan Yesi’nin Sayram kentinde 1093 yıllarında dünyaya gelmiştir.

Divan-ı Hikmet isimli eseri Türk eğitim ve tasavvuf tarihi açısından önemli bir eserdir.

Ahmed Yesevi’nin sevenleri ve takipçileri Anadolu’da İslamın yayılma sından önemli rol oynamışlardır.

 

Edip Ahmet Yükneki(XII. yüzyıl)

XII. yüzyılda yaşamış olan Edip Ahmed’in bırakmış olduğu Atabetü’l Hakayık isimli eseri sayesinde Karahanlılar dönemi eğitim sistemi hakkında bilgi sahibi olmaktayız. Eser eğitimde ahlaki değerin önemi hakkında önemli bilgi ler içermektedir.

Gazneliler Dönemi Eğitim (961-1187)

Bugün Afganistan sınırları içerisnde bulunan Gazne şehrinde kurulduğu için bu isim ile anılan Gazneliler, çok uluslu bir devlet özelliği taşımaktadır. Gazneli Mahmud dönemi devletin en parlak devridir. Onun devrinde Gazneliler Hindistan üzerinde de gemenlik kurumuştur. 1040 Dandanakan savaşı sonrsı egemenlik alanlarının bir kısmını Selçuklulara bırakmak zorunda kal mışlardır.

 

Memlükler Dönemi Eğitim(1250-1517)

Eyyûbîlerin son hükümdarı ölünce tahta, karısı Şecerüddür geçmişti. Ancak bu durum alışık bir durum olmadığı için komutanlardan İzzettin Aybeg ile evlendi. Ordu, İzzettin Aybeg'i sultan ilân etti. Böylece Eyyûbî hanedanıda son bulmuş oldu. Memlükler Orta Doğu’da Haçlı ve Moğollara karşı başarılı seferler yaptılar. Bu dönemde Moğollar Suriye ve çevresine giremedikleri gibi Haçlı kalıntıları da bölgeden temizlenmiştir. Bu dönem Türk-İslam tarihinin askeri alanda olduğu kadar kültür ve medeniyet alanında da en parlak devirlerinden birsidir.


Bu not 86 defa okundu. 0 yorum yapıldı.

Yorumlarınızı eksik etmeyin lütfen ;)



Anket

Sitemizi değerlendiriniz..
Çok iyi
İyi
Orta
Kötü
Anket Sonuçları




Yeni Üyelik  |  Şifremi Unuttum

Üye çıkışı yapmak istediğinize emin misiniz?

Evet Eminim